آیا بخشیدن مهریه قابل برگشت است؟

سلام به شما دوستان عزیز که سایت وکیل نوری را برای سوال برگشت مهریه بعد از بخشیدن انتخاب کردید.

سوالی که پرسیدید، ذهن خیلی از خانم ها و حتی آقایان را در برخی شرایط به خود درگیر میکند.

مهریه یکی از مهم ترین حقوق مالی زن در ایران است که بعد از جاری شدن عقد نکاح مالکیت زن بر آن تثبیت میشود.

با این حال در بسیاری از پرونده هایی که مربوط به طلاق یا اختلاف زناشویی هستند ما بحث بخشش مهریه را میبینیم.

این اتفاق در برخی مواقع راهکاری است برای تسهیل طلاق یا حتی حل و فصل اختلافات.

اما پرسشی وجود دارد و گاهی ذهن زنان را درگیر میکند که آیا بخشیدن مهریه قابل برگشت است؟

یا مثلا درصورت پشیمانی یا تغییر شرایط میتوان مهریه بخشیده شده را مطالبه کرد؟

پاسخ به این پرسش، مستقیماً به این موضوع بستگی دارد که بخشش مهریه در چه قالب حقوقی ای قرار میگیرد.

در این مقاله جامع، به بررسی دقیق ابعاد حقوقی، فقهی و قضایی این موضوع میپردازیم و تمامی نکات کلیدی را برای شما روشن میکنیم.

پس همراه من باشید.

مهریه از منظر فانون

طبق ماده ۱۰۷۸ قانون مدنی، مهریه میتواند هر چیزی باشد که ارزش مالی داشته و قابل تملک باشد.

مهریه به محض جاری شدن صیغه عقد، در مالکیت زن قرار میگیرد و او طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی میتواند هر تصرفی در آن انجام دهد.

یعنی حتی آن را ببخشد.

مهریه از دو حیث قابل بررسی است:

• مهریه عین معین: مانند یک قطعه زمین، یک دستگاه خودرو یا تعداد مشخصی سکه طلا که به صورت عین خارجی تعیین شده است.

• مهریه دین: وقتی مهریه به صورت وجه نقد یا هر چیز دیگری تعیین میشود که بر ذمه زوج است و هنوز پرداخت نشده است.

انواع بخشش مهریه و احکام هریک

برای پاسخ به این سوال که آیا بخشیدن مهریه قابل برگشت است، ابتدا باید بدانیم بخشش مهریه در حقوق ایران به چند شکل انجام میشود.

و اینکه هر کدام چه احکام خاصی دارند.

در این قسمت همه آنها را باهم بررسی میکنیم.

۱) ابراء (بخشش دین) – غیرقابل برگشت

ابراء به معنای بخشیدن دین توسط طلبکار (زن) به بدهکار (شوهر) است.

طبق ماده ۲۸۹ قانون مدنی، ابراء عبارت است از اینکه دائن (زن) از حق خود به اختیار بگذرد.

اگر زن ذمه مرد را نسبت به مهریه «ابراء» کرده باشد، به دلیل سقوط دین، امکان رجوع وجود ندارد.

در حقوق ایران، «ساقط شدن» به معنای نابودی دین است و آنچه نابود شده، قابلیت بازگشت ندارد.

مستندات قانونی این حکم، ماده ۸۰۶ قانون مدنی است که مقرر میدارد: «مهریه دین است و هرگاه داین طلب خود را به مدیون ببخشد حق رجوع ندارد».

بنابراین، اگر در سند بخشش مهریه از عبارت «ابراء» استفاده شده باشد، این تصمیم قطعی و غیرقابل بازگشت است.

پس زن تحت هیچ شرایطی نمیتواند مهریه را مجدداً مطالبه کند.

همچنین، رویه قضایی ایران نیز بر این نکته تأکید دارد که در صورتی که مهریه عین معین نبوده بلکه به صورت دین و در ذمه زوج باشد، بخشیدن تمام یا قسمتی از آن از مصادیق عقد هبه نیست که قابل رجوع باشد.

بلکه از مصادیق ابراء بوده و قابل گذشت نیست.

۲) هبه (بخشش) – قابل برگشت با شرایط

هبه به معنای تملیک رایگان یک مال به دیگری است.

اگر زن مهریه را به شوهر «هبه» کند، قانون اجازه میدهد که تا زمانی که مهریه به دیگری منتقل نشده، زن بتواند از بخشش خود رجوع کند.

طبق ماده ۸۰۳ قانون مدنی: «بعد از قبض عین موهوبه (مورد هبه)، واهب (هبه کننده) میتواند با بقاء عین موهوبه، از هبه رجوع کند؛ مگر در موارد خاص…».

اما هبه نیز به دو نوع تقسیم میشود:

الف) هبه غیرمعوض (بدون دریافت عوض): در این حالت، اگر مهریه عین معین باشد (مانند ملک یا سکه هایی که تحویل داده شده) و زن آن را به شوهر ببخشد، زن میتواند از هبه رجوع کند و مال را پس بگیرد.

مگر در موارد خاصی مانند اینکه مال از بین رفته باشد.

اما رویه قضایی بر این عقیده است که هبه مهریه از نوع غیرقابل رجوع است، مگر در شرایط خاص.

ب) هبه معوض (در ازای دریافت چیزی): اگر زن در قبال بخشش مهریه چیزی (مثل حضانت فرزند یا طلاق) دریافت کرده باشد، معمولاً امکان رجوع از بین میرود.

۳) بذل مهریه در طلاق خلع و مبارات

طلاق خلع بر اساس ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی، طلاقی است که زن به واسطه کراهتی که از شوهر دارد، در مقابل مالی که به شوهر میدهد (اعم از تمام یا قسمتی از مهریه)، طلاق میگیرد.

در این نوع طلاق، بذل مهریه بخشش بلاعوض نیست که مشمول قواعد حاکم بر بخشش طلب قرار گیرد.

بنابراین امکان رجوع به مابذل از سوی زوجه وجود دارد.

طبق ماده ۱۱۴۷ قانون مدنی: «در طلاق خلع و مبارات، مادام که زن به عوض رجوع نکرده، شوهر حق رجوع ندارد».

بنابراین زن تا زمانی که در عده است میتواند از بذل مهریه رجوع کند.

در صورت رجوع زن به مهریه، طلاق از حالت بائن به رجعی تبدیل میشود و شوهر نیز میتواند در ایام عده به زن رجوع کند.

اما اگر عده تمام شود، دیگر حق رجوع ندارد.

استثنائات و موارد قابل برگشت مهریه

با وجود قاعده کلی که بخشش مهریه را غیرقابل برگشت میداند، استثنائات و موارد خاصی وجود دارد که در آنها امکان بازگشت از بخشش مهریه وجود دارد.

در این قسمت به اینجور موارد خواهیم پرداخت.

۱. بخشش به قصد ادامه زندگی مشترک

اگر زن مهریه را به قصد ادامه زندگی مشترک بخشیده باشد، ولی شوهر بخواهد او را طلاق دهد، در این صورت زن میتواند از بخشش خود بازگردد و مهریه را مطالبه کند.

۲. بخشش مشروط

اگر زن بخشش مهریه را مشروط به شرطی مانند عدم طلاق یا انجام عمل خاصی کند، در صورتی که آن شرط محقق نشود، امکان رجوع وجود دارد.

اما بر اساس نظر برخی مراجع، اگر شرط بیاثر باشد، مهریه بخشیده شده برنمیگردد.

۳. اثبات اکراه یا اجبار

حتی با وجود سند رسمی مبنی بر بذل مهریه، اگر دادگاه احراز کند که زوجه این اسناد را تحت فشار زوج و اطرافیان و از روی اکراه و اجبار امضا نموده است، مهریه زوجه به قوت خود باقی و قابل مطالبه است.

در صورت احراز اکراه، رضایتنامه یا ابراء مهریه قابل ابطال خواهد بود و دادگاه میتواند آن را از اعتبار ساقط کند تا خواهان حق مطالبه مهریه را مجدداً داشته باشد.

با این حال، صرف ادعای اکراه یا تطمیع نسبت به سند رسمی، موجب بی اعتبار شدن آن بدون صدور رأی قطعی بطلان سند نخواهد بود.

۴. هبه قبل از قبض

در صورتی که بخشش مهریه در قالب هبه بوده و عوض آن (مالی که در ازای آن دریافت شده) به زن داده نشده باشد، زن میتواند از تصمیم خود برگردد.

۵. رجوع در ایام عده در طلاق خلع

همانطور که پیشتر اشاره شد، در طلاق خلع و مبارات، زن تا پایان عده حق رجوع از بذل مهریه را دارد و در صورت رجوع، طلاق ملغی میشود.

تفاوت الفاظ کلیدی در اسناد بخشش مهریه

یکی از مهم ترین نکاتی که هر زنی باید قبل از امضای هرگونه سند مربوط به بخشش مهریه به آن توجه کند، تفاوت الفاظ به کار رفته در سند است.

بسیاری از افراد تصور میکنند هر نوع امضا به معنای بخشش ساده است، اما در عالم حقوق، تفاوت های بنیادینی وجود دارد.

نوع بخشش	ماهیت حقوقی	امکان برگشت
ابراء	اسقاط حق و سقوط دین	❌ غیرممکن
هبه غیرمعوض	بخشش مال موجود	✅ ممکن (با شرایط)
هبه معوض	بخشش در برابر عوض	❌ غیرممکن
بذل در طلاق خلع	مابهازای طلاق	✅ ممکن (در ایام عده)
صلح	عقد لازم	❌ غیرممکن (مگر با شرط فسخ)

اگر در سند تنظیمی (چه رسمی و چه عادی) از کلماتی مانند «ابراء نمودم»، «ذمه شوهر را بری کردم» یا «هیچ ادعایی ندارم» استفاده شده باشد، دین شوهر به طور کامل ساقط شده است.

پس زن مطلقاً نمیتواند مهریه را مجدداً مطالبه کند.

راهکار های حقوقی برای بازگشت از بخشش مهریه

اما بدانید که قانون برای شما راهکار هایی را هم درنظر گرفته است.

اگر زنی بعد از بخشیدن مهریه پشیمان شده است راهکار های حقوقی زیر را میتواند بررسی کند:

۱. طرح دعوی در دادگاه خانواده

اولین گام برای پس گرفتن مهریه بخشیده شده، تنظیم دادخواست حقوقی در دادگاه خانواده است.

زوجه باید با تنظیم دادخواست «ابطال بخشش مهریه» یا «اعلام بی اعتباری اقرار به بخشش مهریه» به استناد دلایل خود، آن را از طریق دفاتر خدمات قضایی به دادگاه خانواده صالح تقدیم کند.

۲. اثبات اکراه یا اشتباه

اگر خواهان رجوع استدلال بر اکراه یا اشتباه دارد، باید مدارک مثبته مانند شهادت شهود، مکاتبات متنی (پیامک، ایمیل)، گزارش پزشکی یا روانپزشکی مبنی بر فشار روحی یا تهدید و هرگونه سندی که نشان دهد اراده در زمان بذل مخدوش بوده است را ارائه دهد.

۳. مدارک مورد نیاز برای طرح دعوی

برای تقدیم دادخواست مستند به رجوع از بخشش مهریه، مدارک زیر ضروری است:

• سند یا نوشته مربوط به بذل مهریه (اعم از سند رسمی در دفترخانه یا قولنامه دست نویس)

• مدارک دال بر اکراه یا اشتباه

• احکام دادگاه یا توافقات قبلی

نتیجه گیری و جمع بندی نهایی

پاسخ به سوال «آیا بخشیدن مهریه قابل برگشت است؟» را میتوان در قالب چند نکته کلیدی خلاصه کرد:

۱. اصل کلی: بخشش مهریه در اغلب موارد غیرقابل برگشت است.

مهریه دین است و هرگاه داین طلب خود را به مدیون ببخشد حق رجوع ندارد.

۲. نوع بخشش تعیین کننده است: اگر بخشش در قالب «ابراء» باشد، قطعی و غیرقابل بازگشت است.

اگر در قالب «هبه» باشد، تحت شرایط خاصی امکان رجوع وجود دارد.

۳. طلاق خلع استثنا دارد: در طلاق خلع و مبارات، زن تا پایان عده حق رجوع از بذل مهریه را دارد.

۴. اثبات اکراه راهگشا است: در صورت اثبات اکراه، اجبار یا اشتباه در زمان بخشش، امکان ابطال سند بخشش و مطالبه مجدد مهریه وجود دارد.

۵. مشاوره حقوقی ضروری است: با توجه به پیچیدگی های حقوقی این موضوع و تفاوتهای ظریف در الفاظ و مفاهیم، توصیه میشود قبل از هرگونه اقدام برای بخشش مهریه یا تلاش برای بازگشت از آن، حتماً با یک وکیل متخصص در امور خانواده مشورت کنید.

آیا شما واجد شرایط برگشت مهریه هستید؟

سه سناریو را بررسی کنید:

اول، اگر در سند عبارت «ابراء» یا «اسقاط حق» آمده، قطعاً غیرقابل برگشت است.

دوم، اگر در طلاق خلع بوده و هنوز در عده به سر میبرید، کاملاً قابل رجوع است.

سوم، اگر به اجبار یا تهدید امضا کردید، با ارائه مدارک به دادگاه، امکان ابطال سند وجود دارد.

توصیه حقوقی مهم: هرگز بدون مشورت وکیل، سند بخشش را امضا نکنید.

در صورت توافق بر سر طلاق یا حضانت، شرط را در متن سند بیاورید تا در صورت تخلف شوهر، حق رجوع به مهریه را داشته باشید.

سوالات متداول درباره برگشت مهریه پس از بخشش آن

ممکن است همچنان سوالاتی باشد که ذهن شمارا در این باره درگیر کرده باشد.

در این قسمت به سوالاتی میپردازیم که ذهن اکثر خانم ها را در این باره به خود درگیر میکند.

سوال ۱: اگر مهریه را در دفترخانه بخشیده ام، آیا میتوانم برگردم؟

پاسخ بستگی به نوع سند تنظیم شده دارد.

اگر سند به صورت «ابراء» تنظیم شده باشد، غیرقابل برگشت است.

اما اگر سند به صورت «هبه» تنظیم شده و شرایط لازم برای رجوع از هبه وجود داشته باشد، امکان بازگشت وجود دارد.

سوال ۲: در طلاق توافقی اگر مهریه را بخشیده باشم، قابل برگشت است؟

اگر زن در طلاق توافقی مهریه را ببخشد و طلاق ثبت شود، معمولاً امکان رجوع وجود ندارد.

اما اگر این بخشش در قالب طلاق خلع باشد و زن در ایام عده به مهریه رجوع کند، امکان بازگشت وجود دارد.

سوال ۳: اگر مهریه را به صورت غیررسمی و شفاهی بخشیده باشم، میتوانم پس بگیرم؟

اثبات بخشش شفاهی در دادگاه دشوار است.

اگر بخشش به صورت شفاهی بوده و سند مکتوبی وجود نداشته باشد، معمولاً امکان رجوع وجود دارد.

مگر اینکه شوهر بتواند بخشش را با ادله دیگر اثبات کند.

سوال ۴: آیا پشیمانی از بخشش مهریه در دادگاه قابل قبول است؟

صرف پشیمانی دلیل حقوقی برای بازگشت از بخشش مهریه نیست.

برای موفقیت در دادگاه، باید یکی از موارد استثنا مانند اکراه، اشتباه، یا بخشش مشروط را اثبات کنید.

امیدواریم که این مطلب به شما کمک کرده باشد که تمامی اطلاعات مورد نظرتان درمورد این موضوع را به دست آورده باشید.

به شما پیشنهاد میکنیم که درمورد این موضوع با یک وکیل متخصص نیز مشاوره انجام بدهید.

مشاوره به شما کمک خواهد کرد که از انتخاب خود اطمینان حاصل کنید.